Hoe houd je LEVS van de straat?

  • 09 juli 2021
  • Door Marianne Loof
Op 18 januari 2007 viel in Bussum, tijdens een februaristorm, met donderend geraas de hoge schoorsteen van chocoladefabriek Bensdorp om. De schoorsteen had wat staan wiebelen in de wind, alsof hij twijfelde welke kant hij het beste op kon storten. Uiteindelijk viel hij tergend langzaam om, het terrein op, en nam in zijn val nog een oude loods mee. Er bleef alleen een stomp overeind staan.

Ooit was deze schoorsteen het symbool van de bedrijvigheid van de fabriek: chocola van Bensdorp was een kwaliteitsproduct van wereldfaam en, totdat in 2002 de productie definitief werd stilgelegd en naar België verplaatst, werden de Brosrepen hier geproduceerd. Toen de schoorsteen vijf jaar later omviel, was hij het symbool geworden van de verwaarlozing en het verval van de fabriek. Deze waarschuwing, dat industrieel erfgoed niet ongestraft jaren kan leegstaan en wachten op herontwikkeling, versnelde het ontwikkelproces echter niet. Integendeel, de val in 2007 was slechts het begin van nog meer jaren stilstand en achteruitgang van dit industrieel erfgoed. Uiteindelijk konden daardoor alleen nog het Brosgebouw en een paar kleine hallen gered worden. Maar ondanks dat is de ziel van Bensdorp behouden en blijft het complex zijn imposante en van alle kanten zichtbare rol in Bussum vervullen.

In het recent verschenen boek Bensdorp, Bussum, Bovenaan! van Bim Bensdorp en Hans Jonker, dat de geschiedenis van het familiebedrijf beschrijft, worden de perikelen die vooraf gingen aan de vestiging van Bensdorp in Bussum in 1884 besproken. Het bedrijf wilde na veertig jaar weg uit de binnenstad van Amsterdam en zich langs de nieuwe Oosterspoorlijn in Bussum vestigen. De percelen lagen niet in de bebouwde kom, maar er lagen al plannen voor het villapark Het Spiegel. De ontwikkelaar van Het Spiegel tekende in 1882 volop bezwaar aan tegen de vestiging van Bensdorp en de gemeente weigerde de bouwvergunning. De Raad van State vernietigde tenslotte dit besluit om ‘procedurele redenen’. De strijd die het dorp in 1882 had geleverd tegen de komst van Bensdorp en ook tegen elke latere uitbreiding of verandering, zou representatief blijken voor de strubbelingen die de herontwikkeling honderddertig jaar later hebben getekend.

LEVS lexicon Hoe houd je LEVS van de straat 7
Het chocolademeisje
LEVS lexicon Hoe houd je LEVS van de straat 10
Bensdorpfabriek in 1907

In ons jubileumjaar 2019 wordt Bensdorp opgeleverd en is het met vijftien jaar ons langstlopende project. Gedurende de helft van ons bureaubestaan hebben we aan Bensdorp ontworpen, erover gepraat, eraan gerekend, treurden we erom bij tegenslagen en pakten we weer vol overtuiging de draad op. Bensdorp 2.0 wordt bijzonder, maar toch is het voor ons niet alleen het resultaat dat telt; het is de weg die is afgelegd die onze prestatie het beste voelbaar maakt. Vergelijk het met de Elfstedentocht. Bij vertrek staat iedere deelnemer aan de start, met de finish slechts vierhonderd meter achter zich. En toch wordt er een tocht van tweehonderd kilometer afgelegd, vol kou, ontberingen en uitputting. Er moet onder bruggen door geschaatst worden en er zijn wakken waar eromheen moet worden gekluund. In elke stad moet er een stempel worden gehaald en als je er één mist, moet je terugschaatsen. En dan is er ook nog dat verschrikkelijke stuk van Bartlehiem naar Dokkum en weer terug: als je bijna op bent moet je nog 25 kilometer op en neer schaatsen, om weer op hetzelfde punt uit komen. Maar eenmaal in het zicht van de finish lijkt alle vermoeidheid verdwenen en kom je uitbundig over de lijn. Om inderdaad te constateren dat de vierhonderd meter tussen start en finish ook lopend afgelegd had kunnen worden.

De Elfstedentocht Bensdorp startte met de verkoop van de fabriek en het terrein door de toenmalige eigenaar Callebaut. In juni 2004 maakten wij met de combinatie Dudok/AM een mooie schetsvisie voor een bieding op het terrein. In deze schetsvisie stond het behoud van de fabriek centraal: de nog recent gebouwde groene fabriekshallen werden gesloopt, een drietal gebouwen werd behouden en de karakteristieke, in 1995 gesloopte gebouwen waren uitgangspunt voor de nieuwbouw, met een gevarieerd woonprogramma in een aanzienlijke dichtheid. Het was een behoorlijk ambitieus plan. Het onderscheidde zich van het plan dat ING had ingediend en dat in een volledige sloop en bouw van eengezinswoningen voorzag. De eigenaar van Bensdorp koos voor ons plan en Dudok/AM verwierven de grond.

LEVS lexicon Hoe houd je LEVS van de straat 12
Bensdorpfabriek omstreeks 2000
LEVS lexicon Hoe houd je LEVS van de straat 8
Ontwerp 2008

Het plan werd al snel zelf slachtoffer van de hoge inzet. Nadat ambitieus behoud van het industrieel erfgoed had gewonnen van gemakkelijke sloopplannen, maakten enkele lokale, overmoedige gemeenteambtenaren de bekende fout om het plan nog meer eisen op te leggen. Aan de overzijde van het spoor lagen nog twee ontwikkelkavels en een door de gemeente achteloos op tekening aangegeven ‘pijl’ bleek de ambitie in te houden voor een immense parkeergarage onder deze locaties, verbonden met Bensdorp via een (3,2 miljoen kostende) tunnel onder het spoor, om zo de verkeerscirculatie in Bussum te kunnen wijzigen. En natuurlijk moest dit door de plannen voor Bensdorp en de twee ontwikkellocaties gefinancierd worden.

Maar ondanks deze complicerende factor werd de schetsvisie met vereende krachten uitgewerkt tot een bestemmingsplan en een omgevingsvergunning. De stroom van bezwaren uit de buurt temperde al gauw de oorspronkelijke daadkracht; een vorm van metaalmoeheid trad op. Ondanks dat er uitgebreid werd ingegaan op telkens nieuwe bezwaren en een vergaande investering in de tunnel werd toegezegd, bleven fundamentele krachten zich tegen elke planvorm verzetten. Uiteindelijk ging het niet meer over reële bezwaren, maar ontstond een juridisch steekspel met de buurt en de gemeente die, op wethouder Gouka na, geen positie leek te willen innemen en dus uiteindelijk vleugellam raakte. De bouwcrisis bood uiteindelijk een uitweg uit het moeras. Het plan werd onhaalbaar nadat in 2008 elk geloof in planontwikkelingen groter dan twintig huisjes was verdwenen. Bensdorp stond leeg en verpauperde verder. De val van de schoorsteen was symbool geworden voor de uitzichtloze situatie. Er werd ingebroken, afgebroken, muurtjes stortten in. De eigenaren Dudok/AM betaalden nog jarenlang een beheerder die als enige Bensdorp voor de ondergang behoedde.

LEVS lexicon Hoe houd je LEVS van de straat 5
Stormschade in 2007
LEVS lexicon Hoe houd je LEVS van de straat 1
Toestand van gebouw E in 2012

De verbreding van de Bensdorp-opgave naar de twee ontwikkellocaties aan de overzijde van het spoor bleek uiteindelijk wel een geluk bij een ongeluk. In opdracht van andere ontwikkelaars hadden wij ondertussen voor het voormalige Kosterterrein en het gemeentelijke Gewestkantoor een masterplan voor wonen en werken gemaakt dat gefaseerd uitgevoerd kon worden. Dit ‘vergeten’ stuk van Bussum, een rommelig oud bedrijventerrein, werd een intiem en een aantrekkelijk leefgebied. De betrokkenheid van de opdrachtgever, de passie en de ‘niet lullen, maar bouwen’-insteek waren een verademing na jaren van getouwtrek, waarin plannen doodgepraat werden.

LEVS lexicon Hoe houd je LEVS van de straat 9
Masterplan LEVS voor Spoorzone Bussum

In de crisisjaren waren Bensdorp en de laatste bouwvlek op de Gewestlocatie weeslocaties geworden. Ze hadden nog wel juridische, maar geen betrokken eigenaren meer. Voor ontwikkelaars als AM en corporaties als Dudok was een nieuwe realiteit ontstaan, waarin locaties afgestoten moesten worden. De ontwikkelaar van het Kosterterrein was inmiddels, zoals velen destijds in de bouwsector, aan het zwerven gegaan en bij Bouwbedrijf Noordersluis terechtgekomen. En zoals altijd was Noordersluis niet voor één gat te vangen. Hoewel hij nog niet de eigenaar van deze weeslocaties was, begonnen we in 2013 gezamenlijk en onbezoldigd de puinhopen aan plannen van vóór de crisis bij elkaar te rapen, om met nuchter verstand te kijken naar hoe we deze weeslocaties weer tot leven konden brengen. Maquettes, telstudies, een nieuwe visie op behoud van Bensdorp, alle opties konden en moesten op tafel komen. Dat inmiddels andere voorwaarden golden dan vóór de crisis was helder en tevens een opluchting. Dichtheid was in de crisis geen oplossing meer, het enige dat plannen haalbaar maakte was kwaliteit bieden: goede woningen, grote balkons en een goede balans tussen woningen en parkeren. Het ontwerp voor de drie witte Gewestvilla’s is daar bij uitstek het resultaat van. Noordersluis werd uiteindelijk de nieuwe eigenaar van Bensdorp en de laatste bouwvlek op de Gewestlocatie. De witte villa’s konden worden gerealiseerd voor belegger Delta Lloyd.

LEVS lexicon Hoe houd je LEVS van de straat 11
Woningbouw op voormalig Kosterterrein
LEVS Villas Brinklaan foto 8
Villa's Brinklaan op de Gewestlocatie

De ‘verdunde’ versie van Bensdorp vergrootte de haalbaarheid, maar, na jaren leegstand en verpaupering en binnen een nieuwe realiteit, moest wel afscheid genomen worden van het markante gebouw E. Toch werd juist dit schijnbare verlies een inspiratie voor weer een nieuwe visie op herontwikkeling. Waar we eerder alleen de uitersten van sloop of behoud als mogelijkheid zagen, ontstond nu ruimte voor andere concepten, zoals ‘vrije reconstructie’. We beschouwden dat niet langer als een zwakte, of als zonde ten aanzien van de authenticiteit van erfgoed, maar in de context van Bensdorp als een legitieme opvatting over authenticiteit. De cultuurhistorische waarde zit bij Bensdorp immers niet enkel in de fysieke materie, die overigens nooit constant is geweest: tussen 1884 en 2002 is de fabriek elk decennium veranderd, uitgebreid, afgebroken, groter, lager en breder geworden, en in alle opzichten zwaar verminkt door pragmatische fabrieksbehoeften. De enige constante is de alsmaar veranderende vorm en de grote schaal van het fabrieksterrein ten opzichte van de kleinschalige villawijk. Bovendien tellen naast de cultuurhistorische waarde van Bensdorp vooral ook de emotionele en sociale waarden van de grote fabriek in het kleine dorp. In de uiteindelijke uitwerking van de nieuwe visie op herontwikkeling zijn alle tussenvormen van restauratie, renovatie tot ‘vrije reconstructie’, met behoud van originele ornamentiek, en nieuwbouw zonder dogma’s toegepast.

LEVS lexicon Hoe houd je LEVS van de straat 3
Na vijftien jaar ontwerpen en herontwikkelen zou Bensdorp in 2019 eindelijk opgeleverd worden

In de laatste herontwikkelingsronde, vanaf 2013, heeft Bouwbedrijf Noordersluis de handschoen opgepakt en op basis van de nieuwe plannen de weeslocaties ‘geadopteerd’ c.q. gekocht. De eigenaren van Bouwbedrijf Noordersluis, Lammert en Alinda Boeve, zullen met hun eigenzinnige, maar betrokken werkwijze wel de eindstreep halen, maar alertheid blijft noodzakelijk, want bezwaren vanuit de buurt, gemeentelijke eisen en ambities blijven soms moeilijk verenigbaar met de haalbaarheid. Gaandeweg is het draagvlak gegroeid en wordt Bensdorp door de buurt gedragen. Maar Bensdorp zou Bensdorp niet zijn als niet tot aan de laatste bezwaarmogelijkheid zou zijn geprocedeerd door een overgebleven enkeling. Tevergeefs. Zou na 135 jaar de vloek tussen fabriek en dorp dan eindelijk opgeheven zijn?

LEVS lexicon Hoe houd je LEVS van de straat 6
Ontwerp 2016
LEVS lexicon Hoe houd je LEVS van de straat 4
Vrije reconstructie van gebouw E uit 1907

Epiloog: eindelijk weer genieten van Bensdorp

In 2019 ging de opdrachtgever en aannemer van project Spoorzone Bensdorp, Noordersluis, failliet en de hoop op een geslaagde bouw leek vervlogen. De grootste bouw- en restauratiewerkzaamheden waren gedaan, maar de finishing touch miste: de inrichting van het terrein, de toegangspoort en de afwerking rondom. Toch bleek als snel dat de verschillende kleine en grote eigenaren niet op wilden geven Ook wij wilden gewoon doorgaan, we zijn hier tenslotte al vanaf 2004 met veel toewijding bezig. Het is een complexe klus en een complexe samenwerking, en aan alle kanten wordt er gepuzzeld. Beetje bij beetje komt het einde nu in zicht: het gerestaureerde brosgebouw, de industriële panden met zwarte balkons en Brooklyn-achtige geveltrappen, de cortenstalen loods en de bloemrijke openbare ruimte ertussen. Wat een Elfstedentocht van een proces is het geweest, maar ook: wat een resultaat!