De nieuwe verstedelijking

  • 21 november 2019
  • Door Adriaan Mout
Toen de bouw van Vinex-wijken in het begin van de negentiger jaren in volle gang was, werkte ik bij de Architekten Cie. aan een groot wooncomplex, de Landtong: 100.000 m² wonen in één complex als onderdeel van de ambitieuze plannen van Riek Bakker voor de herstructurering van de Kop van Zuid in Rotterdam, de eerste grote reconstructie van voormalige havengebieden in Nederland. Op hetzelfde moment werkte Hans Kollhoff aan het woongebouw Piraeus op het KNSM-eiland in Amsterdam. Dit plan bleek baanbrekend te zijn in het denken over het grote woongebouw in de Hollandse stad en had een vergaande invloed op een hele generatie woningbouwarchitecten. Tegenover Piraeus ontwierp Adriaan Geuze Borneo/Sporenburg, een zeer experimenteel stedenbouwkundig plan waarin grondgebonden woningen in hoge dichtheid werden gerealiseerd. Ook dit plan werd een inspiratiebron voor diezelfde zeer leergierige en innovatieve generatie woningbouwarchitecten. Vanuit Tuinwijk-Zuid in Haarlem verhuisde ik in 2015 naar Sporenburg. Ik ruilde houten vloeren in voor beton en de tuin voor een dakterras. En vanaf dat dakterras zag ik Piraeus én The Whale, een van de drie grote woongebouwen die Borneo/Sporenburg markeren en waar ik in mijn tijd bij de Architekten Cie. ook aan werkte.
LEVS lexicon De nieuwe verstedelijking 6
The Whale in Amsterdam

De woningbouwopgave verandert in de tijd en wij als beroepsgroep veranderen mee. Met de bouw van Vinex-wijken is het sinds 2005 definitief afgelopen en de verstedelijking van de bestaande stad lijkt op dit moment niet meer tegen te houden. Na een forse dip door de crisis lijken alle remmen los en wordt de Hollandse stad opnieuw gedefinieerd. De dichtheid wordt hoger en ook de gebouwen worden hoger. Elke zichzelf respecterende stad heeft inmiddels een hoogbouwvisie waarin steeds hogere torens het binnenstedelijk bouwen gaan bepalen. Ook de skyline binnen ons bureau verandert: torens van piepschuim vormen de horizon vanuit onze werkplekken.

Dat leidt tot discussie binnen en buiten het bureau over hoe onze Hollandse steden de nieuwe hoogbouw en de verdichting kunnen accommoderen. Maar ook tot de vraag wat wonen in torens betekent voor de bewoners en voor de stad.

In ons land zijn er in de periode tussen 2000 en 2015 een half miljoen woningen in stedelijke gebieden bijgekomen en tot 2030 moeten daar nog eens 700.000 woningen aan worden toegevoegd. Willen we de groene ruimte tussen de steden open houden, kan dat alleen maar met een enorme verdichting binnen de steden. Maar Nederland is geen land van metropolen: wij hebben fijne kleine steden, zoals Leiden, Haarlem, Utrecht en Den Haag. We moeten onze steden koesteren en verder verdichten en daar kunnen torens een bijdrage aan leveren. Torens kunnen ook een antwoord geven op de vraag om een nieuwe vorm van stedelijk hedonistisch wonen voor nieuwe doelgroepen, die we tot nu toe niet bedienden. Maar deze hoogbouw moet wel onderdeel zijn van doordachte stedenbouwkundige visies, vernieuwende woonconcepten en een integrale benaderingswijze. Voorwaar geen sinecure.

LEVS lexicon De nieuwe verstedelijking 2
Een metropolitane toren
LEVS lexicon De nieuwe verstedelijking 1
Het Hof in Den Bosch

In 2008 werden we in Den Bosch uitgenodigd voor een architectenselectie voor een blok in het plan Paleiskwartier. Dit plan was toen al twintig jaar oud. Het was uniek in zijn omvang en door zijn centrale ligging: direct achter het station en tegen de binnenstad aan. Wij hielden in september 2008 de presentatie. Een week later vielen de Lehman Brothers in New York om en stonden we aan het begin van een crisis die, zeker voor de bouw, een enorme en langdurige impact zou krijgen. Er kwam geen uitslag van de selectie en dat was, zeker gezien de schaal van dit project, ook niet zo verwonderlijk. Pas vier jaar later, in 2012, kregen we bericht dat we de selectie hadden gewonnen. En niet alleen dat, de opgave was inmiddels meer dan twee keer zo groot geworden en de dichtheid navenant. De verhoging van de dichtheid en daarnaast het kleiner worden van de gemiddelde woninggrootte, bleken de opmaat voor wat de woningopgave na de crisis zou gaan worden. Dat leidde in dit plan tot een interessante mix van ontsluitingstypologieën, maar bijvoorbeeld ook tot de uitdaging om goede eenzijdige woningen aan de binnenzijde van een gesloten blok te maken. Het werd een zoektocht naar proporties, profielen en hoogtes die tot dichtheden hebben geleid die wij niet voor mogelijk hadden gehouden. Nog steeds in de nasleep van de crisis hebben we het plan in een bouwteam met passen en meten tot een stedelijk bouwblok met allure en bijna driehonderd fijne woningen omgetoverd. In 2017 was het plan uiteindelijk in zijn geheel uitgevoerd. De crisis heeft hier louterend gewerkt.

LEVS lexicon De nieuwe verstedelijking 11
Maquette van de Zuidas, links onderaan Gershwin Brothers

Het plan om van de Amsterdamse Zuidas een gemengd woon-werkgebied te maken, dateert ook al van ver voor de crisis. Toch heeft het lang geduurd voordat de Gershwinstrook, de beoogde woningbouwstrook achter de rug van kantoren die aan de ringweg staan, tot ontwikkeling kwam. De regie over deze ontwikkeling was van Amsterdamse precisie. Complexe bouwenveloppen met bijna niet te volgen formules moesten zorgdragen voor de beoogde dichtheid en het metropolitane karakter. Doordachte stedenbouw in samenhang met goede architectuur, een combinatie waar Amsterdam mee groot is geworden.

LEVS lexicon De nieuwe verstedelijking 5
Concept Gershwin Brothers

In 2013 wonnen wij de architectenselectie voor de meest westelijk gelegen kavels van de strook. Vanuit de ingewikkelde plotregels componeerden wij de Gershwinbrothers George en Ira, twee woongebouwen op een commerciële plint die op een tweelaagse parkeergarage staat. Juist die ingewikkelde regels hebben tot een aantrekkelijk plan geleid: een strook met sculpturale gebouwen en een ingenieuze afwisseling van ruimtes, aantrekkelijk groen en bijzondere functies op maaiveldniveau. Er is een klein stukje stad tot stand gekomen zoals de stad moet zijn, met fijne en comfortabele woningen. In 2018 was ons project klaar, na een zorgvuldig proces met een prettige en geëngageerde opdrachtgever, die nog een staartje voor ons in petto had. Ineens verscheen daar de kunstenaar Jeroen Henneman ten tonele die al schetsend op de bouwborden zijn kunstwerk De Doos een passende positie op het gebouw probeerde te geven. Dat kunstwerk kwam natuurlijk op het hoogste punt van het gebouw, een waar huzarenstukje, want daar was natuurlijk geen rekening mee gehouden. Een 2D kunstwerk, met een 3D diepte, daar kunnen architecten nog wat van leren!

LEVS lexicon De nieuwe verstedelijking 3
Gershwin Brothers in Amsterdam

In 2018 werden we gevraagd voor een tender voor een zeer hoge toren in de Binckhorst in Den Haag, een industriegebied dat tot een wijk met wonen en werken in hoge dichtheid wordt getransformeerd. De vraag hoe dit met hoogbouw gerealiseerd zou kunnen worden, ademde de nieuwe verdichtingsopgave in de stad. Dit was ook het moment dat de woontoren definitief in Nederland leek te zijn doorgebroken. Tegelijkertijd buitelden de voor- en tegenstanders van torens over elkaar heen. In de Sluisbuurtdiscussie in Amsterdam bijvoorbeeld laaide eindelijk weer eens een echte inhoudelijke discussie op tussen vakgenoten, aangevoerd door Sjoerd Soeters. Hoge dichtheden leiden tot onrust en stress, hoge gebouwen brengen een groter gevoel van drukte en anonimiteit teweeg en bovendien raakt de verbinding met de straat en de openbare ruimte verloren, was zijn devies. Menig architect stelde zich ook de vraag hoe je torens aantrekkelijk kunt maken voor gezinnen en hoe je het gebrek aan groen compenseert. Als antwoord daarop werden nieuwe experimenten ontwikkeld, gestapelde bloemkoolwijken met woonerven, familyscrapers en bostorens. Voorlopig blijven de initiatieven vooral nog beperkt tot plannen op papier.

LEVS lexicon De nieuwe verstedelijking 4
Binckhorst vanuit de lucht
LEVS lexicon De nieuwe verstedelijking 7
Stapeling van woonbuurten

De opgave voor de tender in Den Haag anticipeerde dus al voorzichtig op een nieuwe kijk op wonen in hoge gebouwen en grote dichtheden. Onze benadering ging nog een grote stap verder in het definiëren van oplossingen voor de nieuwe verdichting. Daarmee wonnen we de tender voor een toren die maximaal 140 meter hoog mocht zijn. In dit plan, Binck Blocks, stapelen we letterlijk buurtjes met telbare hoeveelheden woningen, met een eigen identiteit en een karakteristieke gemeenschappelijke plek per buurt en een grote variëteit aan woningtypes. Dit doen we voor een mix van bewoners die zich, net als in de platte stad, ongeacht leeftijd of gezinssamenstelling, kunnen identificeren met hun buurtje.

LEVS lexicon De nieuwe verstedelijking 8
Concept Binck Blocks toren

Dat dit niet ten koste hoeft te gaan van de vraag die hier impliciet lag om een iconisch gebouw te maken, wordt hier bewezen. De gestapelde dozen met grote staalprofielen verwijzen naar het industriële verleden van deze plek en markeren van grote afstand de nieuwe Binckhorst. De opgave om echt groen en natuurinclusief te bouwen is een lastige. Vaak genoeg blijkt dat plannen voor groene torens het beeld van prachtige renders in de uitvoering niet waar weten te maken. Bij Binck Blocks ontwikkelden wij een goed doordachte en kansrijke strategie. Uitgangspunt is de natuurlijke symbiose tussen de natuur en de stad en zo ontstaan mogelijkheden voor een nieuwe inrichting, waarin ecologische kringlopen worden gevormd. Deze kansen worden hier benut door in de collectieve ruimtes, gevels en balkons ruimte voor flora en fauna te bieden. Voor de biodiversiteit wordt het gebouw als een ecosysteem en biodiversiteits-hub beschouwd. Vogels, vlinders en insecten nestelen zich in groene schuilplekken.

Deze toren in Den Haag is onderdeel van een reeks plannen voor torens die in deze stad in ontwikkeling is. Daarbij lijkt de traditie van zorgvuldige ruimtelijke ordening losgelaten en de regie over de stedelijke ruimte voor een belangrijk deel overgelaten aan de markt. Op hoofdlijnen is er beleid en zijn er hoogbouwvisies. Maar doordachte stedenbouw, zoals in Paleiskwartier en bij Gershwin, maar ook zoals in de Sluisbuurt in Amsterdam, is hier vervangen door iets wat meer op wildgroei lijkt. En Den Haag is niet de enige stad die, geobsedeerd door de taak om aantallen toe te voegen, de markt de vrije ruimte lijkt te geven.

LEVS lexicon De nieuwe verstedelijking 10
Binck Blocks in Den Haag

De essentie van de hoogbouwopgave is voor ons om oplossingen te zoeken om de anonimiteit van deze woonvorm tegen te gaan en te zorgen dat de torens daadwerkelijk aansluiting vinden bij de plek waar ze staan. Daarvoor is inzicht hebben in de complexiteit van de stad een vereiste. Alleen zo kun je veranderende stedelijke functies en levensstijlen vertalen naar relevante gebiedsconcepten en nieuwe soorten (woon-)gebouwen, waaronder ook torens. Wonen gaat niet meer exclusief over wonen, er ontstaan steeds meer mengvormen van functies. Woningen worden kleiner en woonvormen veranderen.

Wereldwijd is er een grote uitdaging voor steden. Demografische veranderingen en transities vragen veel van de toekomstige stad. Alleen als steden zich blijven heruitvinden, blijven ze een welkome plek voor mensen. Dat vormt de uitdaging bij opgaves waar wij als bureau in toenemende mate mee te maken krijgen en waar wij telkens op zoek gaan naar de essentie van de opgave en de eigenheid van de plek: home is where the heart is.