Why LEVS loves Africa

  • 21 november 2019
  • Door Jurriaan van Stigt
‘Africa is not a country.’ Het is de start van bijna alle lezingen die we over ons werk in Afrika hebben gegeven. Afrika, het op één na grootste continent, komt qua oppervlakte overeen met ruim 20% van de totale landoppervlakte op aarde. Wij hebben de laatste tien jaar vooral veel projecten gerealiseerd in Mali, dat alleen al dertig keer zo groot is als Nederland. Inmiddels zijn we verspreid over het Afrikaanse continent actief en dat is begonnen vanuit onze betrokkenheid in Mali. ‘Waarom Mali?’ is dan vanzelfsprekend de vraag. Mali, niet het land waar het Westen het eerste de aandacht op richt. Ook niet het land waarin de steden ongekende groei kennen, zoals Nigeria, Tanzania, Kenia, Ethiopië of Ghana, landen die ook een stevig groeiende economie kennen en stabiele regeringen hebben. Ook allemaal landen waar de Engelse taal de boventoon voert en die daardoor voor Nederlanders toegankelijker zijn dan Mali, waar Frans de voertaal is.

Onze relatie met Mali kent een hele lange geschiedenis en is op allerlei manieren verweven met LEVS, via architectuur, humanisme, antropologie, kunst en het denken over het realiseren van een connected society.

LEVS lexicon Why levs loves africa 1
Nando, een dorp in Pays Dogon

Wij studeerden in Delft in de jaren tachtig, op het breukvlak van een aantal architectuuropvattingen. De boventoon werd na 1970 vooral gevoerd door een aantal architecten uit de Forum-beweging, door Van Eyck, Hertzberger en Bakema, maar ook door antropoloog Hardy en structuralisten als Apon. Het idealistische idee van de maakbare samenleving uit de jaren zestig werd in 1980 ingehaald door de werkelijkheid van deels verpauperende steden, de trek naar de satellietsteden, woningtekort, speculatie, leegstand en krakersrellen. Een nieuwe opstandige generatie studenten en docenten in Delft was het wel erg hermetische goed-foutdenken en de melkfles-naast-de-voordeurverhalen van Hertzberger moe en wilde de ontwerpopgaven ook wel eens in een wat breder perspectief plaatsen. Rond Delftse sleutelfiguren en aanjagers als Weeber, Risselada, Bollery, Von Moos en Tzonis ontstonden ontwerpateliers die nieuwe werkwijzen introduceerden, sociaal-maatschappelijk betrokken waren en vanuit een maatschappijkritische houding naar alle opgaven keken. Het serieuze onderzoek naar woningtypologie kwam op gang. Stapelingen, schakelingen en woonmilieus werden gesorteerd, geordend en gerecombineerd. De beroemde ‘plannenkoffer’ van het plan dat Office for Metropolitan Architecture (OMA) voor het IJplein in Amsterdam ontwierp, sloot naadloos aan bij de plannenmappen en plandocumentaties die in Delft werden geproduceerd en die ook nu nog overal te vinden zijn in de boekenkasten van onze generatiegenoten. Dit alles vormde het fundament van de stevige woningbouwkennis en fascinatie van de Nederlandse architectengeneratie die toen is opgeleid.

LEVS lexicon Why levs loves africa 3
Tijdschrift Forum: de kaft van het eerste nummer uit 1959 en de laatste pagina van het nummer uit 1967

Misschien creëerde de brede stroom aan onderwerpen en invalshoeken die deze periode typeerde, verwarring en minder duidelijkheid over de richting in ons vak, maar het gaf ook veel ruimte om met open vizier naar het vak te kijken. Als we nu terugkijken zien we de waarde van publicaties in het tijdschrift Forum, in een periode waarin Het verhaal van een andere gedachte, zoals dat door Aldo van Eyck voor het eerst in 1959 onder woorden werd gebracht, het centrale thema vormde. Daarin zijn, als je het wat ruimer beschouwt, de onderwerpen terug te vinden die nu een belangrijke rol spelen in ons werk: moderniteit, historisch besef en de maatschappelijk-sociologische en contextuele verbindingen. Wonen en de stad zijn ons voornaamste werkterrein: de diversiteit van de stad waarin wonen, werken en verblijven centraal staan, maar vooral ook het maken van verbindingen tussen het wonen, de straat en het plein.

En zo komen we uit in Mali, bij de Dogon, een volk dat in deze gedachtevorming een belangrijke rol speelt. In 1967 beschreef een artikel in het tijdschrift Forum, Dogon: mand-huis-dorp-wereld, geschreven door Aldo van Eyck in samenwerking met twee antropologen, namelijk een bezoek aan een Malinees dorp. ‘Het dorp is mijn huis’, zegt een van de dorpsbewoners. De Dogon praten dus niet over hun huis als los object, maar over het dorp, de gemeenschap en de plek van iedereen in die gemeenschap. Dit inspireerde om na te denken over ontmoeten, werken, overgangen tussen openbaar en privé, tussen binnen en buiten, over de maat en schaal van alles wat gebouwd werd en hoe je je daar als mens aan kan relateren; zaken die in de jaren vijftig en zestig uit het oog waren verloren. Vele architecten, kunstenaars, schrijvers en fotografen gingen naar Mali, niet alleen om de verhalen te horen, maar ook om de wonderschone leemarchitectuur te zien van de Dogon en natuurlijk de architectuur van het al even bijzondere Djenné.

LEVS lexicon Why levs loves africa 4
Herman Haan op Tellem-expeditie in 1957

En zo vertrok ik in 1981 samen met Herman Haan en mijn vader Joop van Stigt naar Mali. Ik bleef er uiteindelijk bijna drie maanden. Door te leven tussen de prachtige mensen en de leemarchitectuur kwamen de verhalen uit Forum tot leven. Het repareren en realiseren van twee dammen en het opmeten van een rots, waarop een uiteindelijk niet gerealiseerd museum naar ontwerp van de fascinerende verhalenverteller Herman Haan gebouwd zou worden, waren het begin van een lange verbintenis met Mali. Daarna zette ik vanzelfsprekend de studie in Delft voort, maar het was mijn vader die Mali bleef bezoeken en in 1995 de Stichting Dogon Onderwijs (SDO) startte, met als doel scholen en waterputten te realiseren. In de periode van 1995 tot 2011 zijn tal van projecten uitgevoerd. Vanaf 2009 zijn wij, LEVS, begonnen om de stichting actief te ondersteunen, maar tegelijkertijd ook te transformeren. Inmiddels heeft de stichting een meer holistische aanpak, waarin regionale en integrale ontwikkeling centraal staan, met thema’s als onderwijs, opleiding, vrouwengroepen, landbouw, woestijnvorming, water, gezondheid en cultuur. De stichting heeft nu een eigen organisatie in Mali, die door een breed team van vrijwilligers uit Nederland wordt ondersteund en heet daarom inmiddels Partners Pays-Dogon.

Tijdens de crisis na 2009 was het goed mogelijk om samen met jonge architecten te werken aan projecten van de stichting in Mali en om gebouwen en bouwmethoden in kaart te brengen. Het boekje Meer dan bouwen, dat hiervan het resultaat was, bracht vier bouwtechnieken van scholen in beeld: scholen in traditionele leembouw, scholen van betonsteen, van gehakte natuursteen en tenslotte een duurzame, moderne techniek, namelijk geperste aardestenen. In 2007 was het mogelijk geworden om met deze techniek te bouwen, door de aankoop van een stenenpersmachine. Het ontwikkelen van deze bouwmethode HCEB (hydraulically compressed earth blocks), waarbij gebruik werd gemaakt van lokaal aanwezige grondstoffen, en het trainen van lokale bouwers werden twee speerpunten van onze bijdrage aan de stichting.

LEVS lexicon Why levs loves africa 8
De hydraulisch geperste aardestenen met de mobiele pers
LEVS lexicon Why levs loves africa 7
Stage en bouwen aan het praktijklyceum

Het ‘dorp’ Sangha, met veertigduizend inwoners, bestaat eigenlijk niet: het is een samenspel van zevenendertig gemeenschappen, veelal gebouwd op de rotspartijen van het plateau. Het Praktijklyceum is gebouwd op het terrein van twee gemeenschappen, de tweelingdorpen Ogol Dah en Ogol Leh, waartussen de nog beschikbare grond tussen de rotspartijen gebruikt wordt voor landbouw. Op de rots is een amalgaam van ‘familiewoningen’, een plein en tussen de woningen af en toe een grotere ruimte voor het hele dorp; een kleine korrel van huizen, graanschuren en familiealtaren. Het Praktijklyceum in Sangha is zo ontworpen dat het geleidelijk op een organische manier kan uitgroeien tot een gemeenschap. Het bestaat uit een wooncluster voor de leraren, een cluster voor de organisatie van de school en daartussen en eromheen een groene ‘tuin’ met clusters van lokalen en werkplaatsen voor de verschillende opleidingsrichtingen: bouwen, elektriciteit, water en landbouw. Het is geen groot imposant bouwwerk, maar een gebouw met een voor dit type school in Mali relatief kleine korrel, een gebouw als dorpsgemeenschap dat met de tijd meegaat. Dit Praktijklyceum is een eerste zoektocht naar een andere typologie voor een school, naar bijzondere details en naar verschillende principes om dragende metselwerkconstructies te maken, geïnspireerd op de lokale kennis en kunde.

LEVS lexicon Why levs loves africa 6
Praktijklyceum in Sangha

De basisscholen, zoals de school die we ontwierpen in Tanouan Ibi, staan vrijwel altijd solitair, op een door de gemeenschap bepaalde plek. Zij worden door meerdere dorpen gebruikt. Belangrijk is om in samenhang met de school ook een groene ruimte te realiseren, met bomen en water, om de nieuwe plek voor de gemeenschap te markeren. We zien steeds vaker dat, door de aanleg van tuinen en water, na verloop van tijd om de school heen uitbreidingen van de gemeenschap ontstaan.

LEVS lexicon Why levs loves africa 10
Ventilatieconcept
LEVS lexicon Why levs loves africa 9
Basisschool in Tanouan Ibi
LEVS lexicon Why levs loves africa 12
Samen met de gemeenschap

Omdat het aan kennis en mogelijkheden ontbrak om de nieuwe bouwmethode met gemetselde, dragende constructies toe te passen, was het noodzakelijk om vakopleidingen en projecten te realiseren. Dat was aanleiding voor een serie van ontwerpen, waaronder de eerste woningbouw. Met OSKAM v/f, de bouwer van de stenenpersmachine, zijn we bezig om de techniek te verbeteren en nieuwe vormstenen te ontwikkelen en werken we nu aan een bouwmanual voor het onderwijs op de technische scholen.

Samen met de gemeenschap bouwen we verder aan de omgeving. Daar liggen dan ook in toekomst de uitdagingen voor LEVS in Afrika. In Mauritanië zijn we samen met de overheid bezig om in landelijke gebieden woningen met scholen te maken en om trainingscentra op te zetten, zodat we met lokale jongeren kunnen bouwen. In Nigeria is de uitdaging nog groter: vanuit vele organisaties en initiatieven is daar de zoektocht gestart naar het ontwikkelen van nederzettingen in suburbane en rurale gebieden, samen met de lokale bevolking en met aandacht voor water, landbouw, energie, voedselvoorziening, onderwijs, werkgelegenheid en ondernemerschap. Op vele terreinen moeten mensen worden opgeleid om dit voor elkaar te krijgen. Het vraagt het nodige geduld om ‘de oplossing’ niet even te tekenen, maar werkelijk iets op gang te brengen.

LEVS lexicon Why levs loves africa 5
Sociale woningbouw in HCEB, aan de rand van Bamako
LEVS lexicon Why levs loves africa 11
Stedenbouwkundig onderzoek Mauritanië
LEVS lexicon Why levs loves africa 2
'Africa is not a country'

Het model van deze regionale gebiedsontwikkeling in Nigeria heeft vele parallellen met de werkwijze van de stichting Partners Pays-Dogon. Uiteindelijk zullen we ons daar, in een gebied waar twintig miljoen mensen naar een nieuw onderkomen zoeken, op het opleiden van lokale bouwers richten en op hulp bij het bouwen van nieuwe gemeenschappen. Hoe je hier nu voor moet ‘ontwerpen’ is voor ons de echte uitdaging in Afrika. Maar vergeet niet: ‘Africa is not a country.’