From Russia with love, LEVS in Rusland

  • 21 november 2019
  • Door Marianne Loof
‘Hoe zijn jullie daar terecht gekomen?’, een vraag die we de afgelopen jaren vaak gekregen hebben. Rusland is mysterieus, groot en onbekend. Een land met een grote en tragische geschiedenis en een imposante cultuur, maar ook met een gecompliceerd politiek heden. In de openheid van na 1989 is in Rusland een generatie opgegroeid die Europa en onze steden goed kent, door te reizen en natuurlijk door het internet. Maar tegelijkertijd leeft zij in een samenleving waarin nog steeds de almachtige staat weerklinkt en die nog sterk wordt gedomineerd door bureaucratie, afstandelijke staatsplanning en abstracte regels. In Rusland heeft, in een lange geschiedenis van regimes als de tsaren en communisten, het individu nooit veel ruimte gekregen om zijn eigen omgeving vorm te geven.

Dat we in Rusland werken is deels toeval, maar dat we dit hebben omgezet in succes niet. Nieuwsgierigheid was natuurlijk de eerste aanleiding om te reageren op de vraag van een ambitieuze ontwikkelaar, die zich met name op de betaalbare woningbouw richtte. Maar al snel veranderde nieuwsgierigheid in betrokkenheid bij de opgave in Russische steden, waar een grote bouwproductie gepaard gaat met een gebrek aan visie op ruimtelijke ordening, stedenbouw en architectuur. Onze Nederlandse traditie op het gebied van integraal ruimtelijk ontwerp en LEVS’ expertise in het ontwerpen van compacte stedelijkheid met betaalbare woningbouw boden een vruchtbaar uitgangspunt voor een inmiddels vijf jaar durende romance.

LEVS lexicon From russia with love LEVS in Rusland 8
Vidnoye in Moskou Oblast

In de vijf jaar dat we in Rusland werken zijn we gefascineerd geraakt door het land, maar evenzeer door de mensen en bedrijven met wie we samenwerken. Bedrijven die open staan voor nieuwe ideeën, die op zoek zijn naar kansen en kennis. Mensen die willen snappen hoe zij een leefomgeving kunnen creëren die zij in Europa en met name in Nederland zo waarderen. En het is aan ons om die Nederlandse waarden te analyseren en te combineren met de Russische ziel en een ongenaakbaar klimaat. De complexe en gelaagde Russische maatschappij is fascinerend en kun je niet begrijpen zonder ook de tragiek te zien.

Voor ons in het westen is Rusland, het immense land in het oosten van het Europese continent, altijd ‘ver weg’ geweest. Het is nooit gelukt om onze werelden dichter bij elkaar te brengen. Pieter Waterdrinker heeft vorig jaar in Zomergasten als geen ander die Russische gecompliceerde relatie met het Westen getypeerd door de Russisch-Italiaanse speelfilm Oci ciornie (1987) te laten zien. Marcello Mastroianni is de westerling die eerst tegen een muur van bureaucratie aanloopt, om daarna extreem hartelijk te worden ontvangen. Volgens Waterdrinker komt dat doordat Russen tegelijk angst voor én verlangen naar het Westen hebben. Ook in de steden waar wij nu werken valt het ons altijd weer op: buitenshuis kijkt iedereen strak voor zich uit en toont niemand emoties. Maar binnenshuis zijn het Italianen: hartelijk, gul en genereus, waarbij humor en drank samengaan.

Voor ons betekent het werken in de Russische context niet het exporteren van Nederlandse stedenbouw en architectuur. Het is een zoektocht naar wezenlijke kenmerken van onze Dutch Liveability, zoals we die zijn gaan noemen, om deze vervolgens te verbinden met de geschiedenis en cultuur van steden als Jekaterinburg, Kazan en Tomsk. Deze Dutch Liveability gaat niet primair over esthetiek of architectuur. Het is een vertaling van een open samenleving die bij ons in eeuwen is gevormd.

LEVS lexicon From russia with love LEVS in Rusland 7
Vidnoye in Moskou Oblast
LEVS lexicon From russia with love LEVS in Rusland 5
Het eerste van in totaal zes bouwblokken van Vidnoye is opgeleverd

De noodzaak om een man-made land te creëren, met compacte steden, leidde tot samenwerking waarbij integrale samenhang onmisbaar was. In Nederland is dit een historisch gegroeide situatie: onze intieme steden, waar je door de ramen naar binnen kunt kijken, en onze veilige burgermaatschappij, waar de kinderen op straat spelen. Er bestaat een breed gedragen besef dat gezamenlijke ambitie tussen overheid en private partijen in gebiedsontwikkeling noodzakelijk is om een hoge kwaliteit op alle niveaus, van stedenbouwkundig en landschapsontwerp tot gebouwontwerp, woningplattegronden en openbare ruimte, te kunnen realiseren.

Ons eerste project, Alexander Pond, mag dan niet gebouwd zijn, het was wel een vliegende kennismaking met Rusland. Na een kennismaking met onze opdrachtgever via Skype besloten we de uitdaging aan te nemen en stapten we op het vliegtuig naar Jekaterinburg, een stad op de grens van Europa en Azië. Na een nacht vliegen stonden we op een locatie in de bossen, waar het tot ons doordrong dat de opdracht niet om een bouwblok, maar om een wijk met bijna 2.200 woningen ging.

LEVS lexicon From russia with love LEVS in Rusland 1
Concept Sukhodolskaya

Deze eerste proeve was in veel opzichten een steile leercurve van do’s and dont’s: op het gebied van regelgeving, met ingewikkelde en veeleisende Russische bezonningseisen; op het gebied van wooncultuur, waarin wonen op de begane grond als uitermate gevaarlijk en onaantrekkelijk wordt beschouwd; maar ook op het gebied van samenwerken, met lange workshops waarin onze losse en open communicatiestijl afstak tegen de hiërarchische Russische bedrijfscultuur. En op culinair gebied leerden we snel dat onze Russische gasten in Amsterdam niet graag met broodjes lunchten en dat een warme lunch echt noodzakelijk was, bij voorkeur Italiaans.

Gelukkig konden we veel van de opgedane inzichten en kennis bij ons wel gerealiseerde tweede project Sukhodolskaya benutten. De naamgever van de wijk, Sukhodolsky was een schilder van romantische landschappen uit de negentiende eeuw. De plot zelf was echter volledig kaal en zonder context. Deze in Rusland veelal ontbrekendeplanningsstrategie besloten we in ons voordeel om te buigen, door binnen een unheimische buitenwereld een besloten en kleinschalige binnenwereld te creëren, met als groene inspiratie de schilderijen van Sukhodolsky en de gemeenschappelijke binnentuin van Van Loghem in Haarlem. Nadat het eerste blok was opgeleverd kregen we een ontroerende mail van zijn kleindochter die op een of andere manier het plan en de verwijzing naar haar grootvader had gevonden.

Ook over de uitzonderlijke bezonningsregels hadden we inmiddels bijgeleerd. Volgens deze regels moet elke woning, afhankelijk van de regio (en in het geval van grotere woningen zelfs in meerdere ruimtes), minimaal tussen de anderhalf en tweeënhalf uur directe zoninval hebben, berekend op de werkelijke lengte- en breedtegraad van de locatie. In de Siberische context is dat geen sinecure en een verklaring voor de grote afstanden die, vaak gemakshalve, worden gehanteerd tussen bebouwing. Met onze Nederlandse overtuiging dat ‘regels er zijn om verslagen te worden’ zijn de blokken in hoogte exact gevormd naar de noodzakelijke insolation. Dit vormt het silhouet van de burcht die Sukhodolskaya aan de buitenzijde is, een harde schil die een beschutte, intieme en groene binnenzijde omsluit.

LEVS lexicon From russia with love LEVS in Rusland 4
Sukhodolskaya in Jekaterinburg

Hoewel we in Nederland geen stedenbouwbureau pur sang waren, kregen wij toch plotseling een uitnodiging voor een besloten competitie voor woningbouw op een gebied van 180 hectare in Kazan. En inmiddels aangestoken met het Rusland-virus besloten we deze uitdaging aan te nemen. In ieder geval leek de eerste, geheel verzorgde, bijeenkomst in Kazan een mooie gelegenheid om dit totaal andere gebied in Rusland te ontdekken. Want, zoveel was inmiddels wel duidelijk, het grote Rusland heeft een fascinerende verscheidenheid aan steden en ook culturen. Kazan is de hoofdstad van Tatarstan, een republiek binnen de Russische Federatie, honderdvijftig jaar ouder dan Moskou en het thuis van Wolga-Tataren, waarvan de oorsprong terug zou gaan naar Genghis Khan.

LEVS lexicon From russia with love LEVS in Rusland 11
Kazan
LEVS lexicon From russia with love LEVS in Rusland 10
Masterplan Machaon Valley in Kazan

We werden tot onze eigen verrassing geselecteerd voor de tweede ronde. In een ‘dialoogmodel’ reisden we de daaropvolgende maanden enkele keren naar Kazan om in workshops met de Tataarse opdrachtgever aan het plan te werken. Tijdens een workshop drie dagen voor Kerst, voor Russen geen belangrijk moment van het jaar, werd een intercultureel kerstdiner georganiseerd, vol Tataarse lekkernijen, gecombineerd met lokale specialiteiten van de Nederlands, Britse en Spaanse ontwerpers. Onder het toasten met Hollandse Bols jenever, Spaanse wijn en Engelse gin werd met gemak de wereldvrede beklonken.

LEVS lexicon From russia with love LEVS in Rusland 9
Het officiële moment tijdens de prijsuitreiking

Ons winnende plan Machaon Valley onderscheidde zich van onze Brits-Spaanse concurrenten door het bestaande dorp als logisch uitgangspunt voor de uitbreiding te nemen. Het stratenpatroon is organisch gevormd naar het glooiende landschap, expliciet en niet orthogonaal. Door functies te mengen in plaats van, zoals gebruikelijk in Russische steden, te isoleren, kan een levendige gemeenschap ontstaan. De oude, droge rivierbedding met kleine meren, zo typerend voor het Tataarse landschap, kan zo gespaard worden en getransformeerd worden naar een natuurlijk park.

Inmiddels werken we in Rusland van Moskou tot Tomsk. Toch is Jekaterinburg, overigens een ‘openluchtmuseum’ van constructivistische architectuur, ons tweede thuis. Hier werken we nu aan meerdere uitdagende plannen, zoals Solnechniy en Stachek. Ons grootste bouwproject, Forum City, is in aanbouw in het centrum van de stad, die overigens eind negentiende eeuw als gridstad door Nederlands-Duitse ingenieurs werd ontworpen. Vanaf de jaren negentig heeft de stad zich sterk ontwikkeld: een veelheid aan stijlen, vormen en ongecontroleerde bouwprojecten bedreigen inmiddels de oorspronkelijke heldere structuur van de stad.

LEVS lexicon From russia with love LEVS in Rusland 2
Concept 'Small city in a big city'
LEVS lexicon From russia with love LEVS in Rusland 3
Forum City in Jekaterinburg

Voor deze opgave was de initiële vraag van de opdrachtgever welke ‘architectuurstijl’ LEVS aanbood. Of we daar beelden van konden opsturen. Maar ook nu besloten we in het vliegtuig te stappen en kennis te maken. Voor de grote open locatie in de stad waren al drie plannen uitgewerkt, maar het wilde maar niet lukken met de ontwikkeling. Ons antwoord was schijnbaar eenvoudig: architectuurstijl was totaal niet de echte vraag, deze ging naar onze overtuiging over identiteit en woonconcept. Ook in Russische steden bestaat een nieuwe doelgroep die behoefte heeft aan een metropolitan lifestyle. Forum City wordt een small city in a big city. Het is enerzijds een bouwblok dat de historische gridstructuur van de stad repareert en naar de oude bakstenen gebouwen van het oude Jekaterinburg refereert, maar tegelijkertijd de nieuwe, veelvormige stad omarmt. De locatie van Forum City was ooit het open marktplein van de stad. Dit was de inspiratie voor een modern concept van een markthal in de passage tussen de nieuwbouw en de bestaande galerie.

LEVS lexicon From russia with love LEVS in Rusland 6
Forum City in Jekaterinburg
LEVS lexicon From russia with love LEVS in Rusland 12
Historische baksteenarchitectuur in Jekaterinburg

De droom en visie van Forum City zijn door ons op één A4-tje gepresenteerd. Het plan werd direct omarmd en wordt, ondanks veel risico’s, obstakels en natuurlijk ook tegenslag in de uitwerking, uitgevoerd. Elke zes weken staan we daar op de bouw, in alle seizoenen en met temperaturen tussen de -30 en +30 graden. Deze temperaturen zijn eigenlijk een metafoor voor de Russische werkelijkheid, waar de condities extreem zijn en de obstakels talrijk. De perfecte samenleving is hier niet, zoals in Nederland, een vanzelfsprekend ‘recht’. In Rusland kan en moet deze gemaakt worden, door mensen die risico’s nemen, die hun nek durven uitsteken. De toegevoegde waarde hieraan van ons als architect is groter dan in Nederland. Werken in Rusland is complex en veeleisend, maar is tegelijkertijd veel meer dan alleen een avontuur. De romance is inmiddels een diepe liefde geworden.