Eerst schilderen dan zien

  • 08 maart 2021
  • Door Viktoriia Tverdokhlib en Thijs van Stigt
Viktoriia painting Roofs in Lviv2013
Roofs in Lviv, Viktoriia Tverdokhlib, olieverf op canvas, 2013
Dat architecten goed moeten kunnen tekenen lijkt misschien logisch. Dat ze ook moeten kunnen schilderen niet. Bij LEVS zijn er een aantal schilders in het team, die er elk op hun eigen manier lering uit trekken. Viktoriia Tverdokhlib werd door haar schilderdocente in Kharkiv, Ukraine, op de opleiding architectuur gewezen. Schilderen was er nog onderdeel van het toelatingsexamen: “Het schilderen op de universiteit had voor mij niets te maken met de meer creatieve vrijheid die ik op het atelier ervoer.”
Viktoriia metro 06
Igor en Olga werken aan de muurschildering voor station Pobeda, in 2013
1114827
Detail van koper en verf

Hoe begon je met schilderen?

Ik begon al jong met tekenen en schilderen. Van mijn zevende tot mijn twaalfde had ik les op een openbare kunstschool, en vanaf mijn twaalfde ging ik naar het atelier van twee bekende Ukrainse kunstenaars: Olga Erofeeva en Igor Morgunov. Ik kende hun werk omdat zij de muurschilderingen in een aantal metrostations in de stad hadden gemaakt. Mijn moeder vertelde me over hen. Mijn favoriete station was Botanische Tuin. Aan de muur achter de sporen hadden ze daar in emaille een aantal abstracte composities gemaakt van bloemen en vogels. Omdat het geen naturalistische beeltenissen waren kon ik er altijd heel lang naar kijken. Het was bovendien veel speelser dan de architectuur van de metro, die eerder een typische post-sovjet uitstraling had waarin het vooral draait om grandeur en indruk maken.

Kreeg je dat ook mee in de lessen, dat speelse?

In eerste instantie zeker. Er was veel vrijheid en het draaide er om het vinden van een eigen expressie. Aan de andere kant werd schilderen tijdens de lessen van Olga en Igor voor het eerst veel meer dan spelen alleen. Ze daagden ons uit onze techniek te verbeteren en het werk van bekende schilders in de kubistische en avant-gardistische tradities te bestuderen en na te doen. Ze lieten ons zien dat schilderen echt een transformerende kracht heeft, dat er een visie uit kan spreken. Ik merk dat dat me altijd is bijgebleven.

Viktoriia metro 01
Metro station Botanische Tuin
Viktoriia metro 08
Metro station Botanische Tuin
Viktoriia metro 04
Metro station Oleksiivska

Contrasteerde de visie in hun eigen werk erg met de samenleving waarin je opgroeide? Je noemde al het contrast tussen hun muurschildering en het ontwerp van het metrostation: zat daar een diepere betekenis achter?

Het was duidelijk dat Olga en Igor fans waren van avant-gardistische kunst. We bestudeerden de vorm studies van Kandinsky en technieken in kubistische werken. Vroeg-revolutionaire kunst dus. De jaren dat zij begonnen met het maken van werken voor de metro waren ook de jaren waarin er een grotere drang ontstond om de communistische symboliek zoveel mogelijk uit het publieke domein van Kharkiv te verwijderen. Het was pas in 2015 dat dit in zijn geheel verboden werd, maar ik denk dat zij absoluut mee werkten aan een nieuwe esthetiek voor de openbare ruimte.

Tekenen en schilderen hebben historisch gezien een lange relatie met de architectuur. Wanneer werd jij je daar bewust van, waar begon dat mee?

In de tijd dat ik mij aanmeldde voor de opleiding architectuur aan de Universiteit van Kharkiv was handtekenen nog onderdeel van het toelatingsexamen. Het leek dus alsof er veel nadruk lag op tekenen als creatieve expressie. Maar het kwam er eigenlijk op neer dat we een heel specifieke set aan tekenvaardigheden moesten laten zien, zoals het tekenen van klassieke portretten en van driedimensionale intersecties van volumetrische objecten, zoals kegels, bollen, kubussen en staven. Dat had voor mij niets te maken met de meer interpretatieve vrijheid die ik in het schilderen op het atelier ervoer. Pas toen ik de relatie tussen de schilderijen en ontwerpen van Le Cobusier beter begreep ging ik ook anders over mijn eigen schilderijen nadenken. In het werk van Le Corbusier zag ik iets wat Olga en Igor me ook altijd op het hart hadden gedrukt, namelijk dat er in een goed ontwikkelde stijl een grote mate van integriteit zit. Dat gaat over samenhang, tussen de delen en het geheel op een doek, maar ook van alle werken samen. Bij Le Corbusier zag ik welke stilistische relaties er waren tussen zijn schilderijen onderling, en met zijn gebouwen. Hij maakte ook veel muurschilderingen, en daardoor ging ik weer anders kijken naar de muurschilderingen op mijn eigen metrohaltes. Iemand als Le Corbusier dreef het natuurlijk op de spits, wanneer hij een heel paviljoen ontwerpt dat op een driedimensionaal schilderij lijkt, met daarin al zijn eigen schilderijen. Het is even obsessief als consistent en dat vind ik indrukwekkend.

Hoe werk je zelf?

Ik houd van het spel van vlakken, lijnen en gradiënten in een schilderij. Ook al schilder ik scenes, zoals stillevens en landschappen, het gaat me niet in de eerste plaats om het verhaal van die scene. Het gaat me eerder om de emotionele expressie van het geheel, en van de balans die erin ontstaat tussen licht en donker, tussen voorgrond en achtergrond. Ik probeer in veel van mijn schilderijen een vormenspel te maken dat niet in één oogopslag te lezen is en waar je als kijker iets uit kan destilleren. Als dat lukt ben ik tevreden.

Viktoriia painting 1
Roses in January, Viktoriia Tverdokhlib, olieverf op canvas, 2021

Is dat dan ook een kwaliteit die je in architectuur zoekt?

Binnen de projecten waar ik aan werk probeer ik mee te denken over de verschillende schalen, lagen en expressies van het geheel. De emotionele expressie van een ontwerp beïnvloedt de ervaring van de mensen die er wonen, werken, leren en hun leven leiden. In een aantal van de projecten die we in Rusland maken zie je ook de bijdrage die we met een simpel spel van vlakken op de gevel kunnen maken aan de kwaliteit van de leefomgeving. Tekenen en schilderen leert je om enorm goed te kijken. In wat ik maak speelt de compositie van vlakken en contrasten een grote rol, en dat is wel degelijk iets dat mij helpt om na te denken over hoe je vorm geeft aan een ruimte, een gebouw en een gebied. Als er iets is dat ik probeer te doen in mijn schilderijen, dan is het bijdragen aan een gevoel van welbehagen in de kijker. Dat zou ik ook willen kunnen bereiken met aspecten van ons ontwerp.

Kun je een voorbeeld geven?

Kijk naar het ontwerp van Lebedevskogo. Daar hebben we verschillende studies gemaakt van het gevelontwerp om met simpele middelen – vlakken, contrasten, indelingen – een aantal logische variaties te maken. Vaak kunnen we met twee kleuren een gevoelsmatig verschil tussen voorgrond en achtergrond in de gevel creëren. Door kleurtoonvariatie suggereren we contrasten tussen onderdelen van het volume: sommige aangrenzende delen lijken meer met elkaar te maken te hebben, andere minder. Er ontstaat misschien zelfs een gevoel van historische gelaagdheid. Dat moet je allemaal niet te ver doordrijven, maar voor de beleving van de gebouwen vanaf de straat of vanuit je raam, is het belangrijk dat je niet één overweldigende gebouw voor je hebt.

LEVS Lebedevskogo ai1 min
Lebedevskogo in Novosibirsk.
LEVS Lebedevskogo ai2 min
Kleurtoonvariaties suggereren contrasten tussen onderdelen van het volume.